Một nguyên tắc cơ bản để tạo nên 1 tác phẩm nghệ thuật đẹp chính là nhờ vào bố cục. Các lĩnh vực thường được nhắc nhiều về vấn đề sắp xếp cục thường là nhiếp ảnh, quay phim, và hội họa. Bố cục trong hội họa gồm những loại nào? Bố cục trong hội họa có quan trọng không? Tìm hiểu trong bài viết dưới đây.
Bố cục trong hội họa là gì?
Bố cục trong hội họa (composition) được hiểu là cách tổ chức, sắp đặt các yếu tố như hình ảnh, vật thể hay nhân vật trong một khung cảnh sao cho cân đối, hài hòa. Thông qua sự sắp xếp này, người xem không chỉ cảm nhận được tính thẩm mỹ mà còn thấu hiểu thông điệp, cảm xúc mà tác giả muốn truyền tải. Dù không có một công thức bất biến cho bố cục, nhưng vẫn tồn tại những nguyên tắc cơ bản mà nghệ sĩ thường vận dụng một cách linh hoạt để tạo nên tác phẩm có chiều sâu.
Các loại bố cục thường thấy trong hội họa
Bố cục tương phản (contrast)
Bố cục tương phản là cách đặt các yếu tố có tính chất đối lập cạnh nhau để tạo nên sự nổi bật. Nghệ sĩ có thể khai thác nhiều khía cạnh khác nhau như ánh sáng – bóng tối, màu nóng – màu lạnh, kích thước lớn – nhỏ hoặc hình dạng khác biệt nhằm tạo ra hiệu ứng thị giác mạnh mẽ.
Tương phản được xem như “chìa khóa vàng” trong sáng tạo nghệ thuật, bởi nó giúp gây ấn tượng trực tiếp với người xem, đồng thời nhấn mạnh thông điệp và cảm xúc mà tác giả mong muốn truyền tải. Việc sử dụng tương phản không chỉ dừng ở ánh sáng và màu sắc mà còn có thể mở rộng sang hình khối, tỷ lệ hay thậm chí là đối tượng trong cùng một bố cục.
Bố cục Không gian dương (positive space)
Không gian dương trong các loại bố cục trong hội họa được hiểu là phần diện tích trong tác phẩm mà tác giả muốn nhấn mạnh hoặc làm nổi bật. Thông thường, đây chính là khu vực thể hiện chủ đề chính như nhân vật, phong cảnh hay đồ vật. Khi được bố trí hợp lý, không gian dương sẽ tự nhiên thu hút ánh nhìn và giữ sự tập trung của người xem.
Việc vận dụng có chủ đích không gian dương không chỉ giúp làm rõ trọng tâm mà còn góp phần truyền tải ý nghĩa, cảm xúc của tác phẩm. Nhờ đó, thông điệp mà nghệ sĩ mong muốn gửi gắm sẽ được biểu đạt một cách rõ ràng và ấn tượng hơn.
Bố cục Không gian âm (negative space)
Khác với không gian dương – nơi tập trung vào chủ thể chính, không gian âm lại là những khoảng trống bao quanh giúp làm nổi bật đối tượng. Thông thường, đây là các vùng đơn giản, ít chi tiết, có thể coi như “khoảng trắng” trong tác phẩm. Nhờ vậy, ánh nhìn của người xem sẽ dễ dàng được dẫn dắt về phần trung tâm hoặc đối tượng quan trọng.
Không gian âm thường được khai thác để tạo cảm giác cân bằng và hiệu ứng thị giác đặc biệt. Ví dụ, khi nghệ sĩ đặt máy quay hoặc máy ảnh ở góc xa, chủ thể sẽ nhỏ lại trong khung hình, nhường chỗ cho một khoảng không gian rộng lớn bao quanh. Điều này giúp người xem cảm nhận rõ bối cảnh và sự tương phản giữa đối tượng và môi trường xung quanh.
Nếu bạn có năng khiếu về hội họa hoặc là một chuyên gia trong lĩnh vực sáng tạo, đừng bỏ lỡ cơ hội kiếm thêm thu nhập và khẳng định tài năng của mình. Đăng ký làm freelancer tại Fastlance để bắt đầu ngay hôm nay!
Bố cục Làm đầy khung hình (fill the frame)
Ngược lại, bố cục trong hội họa – “fill the frame” là kỹ thuật trong đó không gian dương chiếm gần như toàn bộ khung hình, còn không gian âm bị hạn chế tối đa hoặc loại bỏ hẳn. Với bố cục này, chủ thể được đặt ở khoảng cách gần, thường là cận cảnh, nhằm làm nổi bật chi tiết và cảm xúc của đối tượng.
Để áp dụng, nghệ sĩ có thể dùng ống kính zoom, macro, hoặc thậm chí cắt xén trong quá trình hậu kỳ. Phương pháp này khiến sự chú ý của người xem tập trung hoàn toàn vào nhân vật hoặc vật thể, đồng thời mang lại hiệu ứng thị giác mạnh mẽ, đôi khi còn tạo ra ấn tượng độc đáo cho toàn bộ tác phẩm.
Bố cục Cân bằng hướng tâm (Radial Balance)
Cân bằng hướng tâm là dạng bố cục đặc biệt giúp người xem ngay lập tức tập trung vào một điểm trung tâm. Bố cục này mang lại cảm giác chiều sâu, tạo ấn tượng về sự chuyển động đồng thời hình thành tiêu điểm rõ rệt cho tác phẩm. Trong tự nhiên, ta dễ dàng bắt gặp hiện tượng này, chẳng hạn như những vòng sóng lan tỏa khi ném một hòn đá xuống mặt nước hay hình dáng xoáy của dòng chảy.
Bố cục Đơn giản (Simplicity)
Trái ngược với sự phức tạp trong các hiệu ứng thị giác, “simplicity” – hay sự đơn giản – lại tạo ra một cảm nhận tinh tế và lôi cuốn theo một cách rất riêng trong các loại bố cục trong hội họa. Tùy thuộc vào bối cảnh và cách thể hiện, sự tối giản có thể gợi nên nhiều cung bậc cảm xúc khác nhau, từ tĩnh lặng đến mạnh mẽ.
Điều quan trọng là không nên nhầm lẫn sự đơn giản với sự sơ sài. Một bức tranh, bức ảnh hay thậm chí là một thước phim có thể giản lược chi tiết, nhưng vẫn chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa phức tạp và chiều sâu nghệ thuật..
Bố cục 1/3 (Rule of Thirds)
Quy tắc một phần ba là một trong những nguyên tắc bố cục trong hội họa cơ bản và phổ biến nhất. Khung hình được chia thành 9 phần bằng nhau bởi hai đường kẻ ngang và hai đường kẻ dọc, tạo ra 4 điểm giao nhau. Khi đặt chủ thể ở một trong các điểm này, tác phẩm sẽ có sự cân đối tự nhiên và hút mắt hơn.
Bố cục lệch tâm này giúp ánh nhìn của người xem tập trung ngay vào đối tượng chính, đồng thời mang lại sự tương tác hài hòa giữa chủ thể và không gian xung quanh. Đây là kỹ thuật thường xuyên được sử dụng trong nhiếp ảnh, hội họa và điện ảnh để tăng sức hấp dẫn thị giác.
Bố cục đối xứng (Symmetry)
Trong bố cục đối xứng, các chi tiết được sắp đặt sao cho cân bằng và đồng đều giữa hai nửa của tác phẩm. Có thể hình dung đây như hình ảnh phản chiếu: bên trái đối xứng với bên phải, hoặc phía trên cân bằng với phía dưới. Khi nhìn vào, mắt người xem thường bị hút vào điểm trung tâm – nơi nghệ sĩ khéo léo tận dụng để dẫn dắt thị giác.
Cách nhận biết một tác phẩm có áp dụng bố cục đối xứng khá đơn giản: chỉ cần kẻ một đường chia đôi bức hình, nếu các yếu tố như chủ thể, chi tiết, không gian dương và âm ở hai bên tương đồng, đó chính là sự đối xứng. Kỹ thuật này thường được dùng để tạo cảm giác ổn định, trang nghiêm hoặc nhấn mạnh vào một điểm chính.
Bố cục Cân bằng bất đối xứng (Asymmetrical Balance)
Khác với đối xứng, cân bằng bất đối xứng khai thác sự chênh lệch về “trọng lượng thị giác” giữa các chi tiết. Thay vì giống hệt nhau, các yếu tố được sắp xếp để tạo sự cân bằng bằng cách bù trừ lẫn nhau, thông qua kích thước, màu sắc, ánh sáng hay cách phân bổ không gian âm – dương.
Loại bố cục này mang đến sự đa dạng, gợi cảm giác chuyển động và tạo ra sức hút mạnh mẽ cho người xem. Nhờ vậy, tác phẩm trở nên sinh động và giàu tính biểu cảm hơn.
Bố cục Tỉ lệ vàng (Golden Ratio)
Tỉ lệ vàng – hay còn gọi là tiết diện vàng – là một nguyên tắc toán học được ứng dụng rộng rãi trong nghệ thuật và kiến trúc. Đây được xem là tỷ lệ lý tưởng, đem lại sự cân đối tự nhiên và dễ chịu cho thị giác.
Trong lịch sử nghệ thuật, đặc biệt là thời kỳ Phục Hưng, nhiều tác phẩm nổi tiếng đã áp dụng tỉ lệ vàng để đạt đến sự hoàn hảo trong bố cục. Có thể kể đến Mona Lisa của Leonardo da Vinci, Cô gái đeo hoa tai ngọc trai của Johannes Vermeer, hay tại Việt Nam là Thiếu nữ bên hoa huệ của danh họa Tô Ngọc Vân. Những tác phẩm này cho thấy sức mạnh của tỉ lệ vàng trong việc tạo nên giá trị thẩm mỹ vượt thời gian.
Bố cục tròn
Bố cục tròn được xem là một loại cơ bản nhất của bố cục trong hội họa. Các chi tiết chính và phụ được sắp xếp theo vòng cung khép kín, liên kết tạo thành một vòng tròn ước lệ. Kiểu bố cục này thường mang lại cảm giác mềm mại, uyển chuyển và gợi sự đầy đủ, sung túc trong nội dung tác phẩm.
Trong nghệ thuật Việt Nam, nhiều họa sĩ đã vận dụng thành công bố cục tròn. Tiêu biểu là danh họa Lê Phổ với tác phẩm “Đời sống gia đình”. Đây là bức tranh lập kỷ lục đấu giá, được bán với giá 1.172.080 USD tại nhà đấu giá Sotheby’s Hồng Kông vào ngày 2/4/2017.
> Tham khảo các dịch vụ vẽ và thiết kế chuyên nghiệp tại fastlance:
Bố cục tam giác
Còn được gọi là bố cục tháp, bố cục tam giác mang lại cảm giác chắc chắn, vững chãi và cân đối. Kiểu sắp xếp này giúp tác phẩm trở nên có trật tự, gợi ấn tượng về sự ổn định và bền vững.
Trong mỹ thuật Việt Nam, nhiều danh họa đã khai thác hiệu quả dạng bố cục này. Có thể kể đến Tô Ngọc Vân với tác phẩm “Hai thiếu nữ và em bé” hay Nguyễn Phan Chánh với bức “Xem bói”. Những tác phẩm này đều cho thấy khả năng tạo điểm nhấn và sự hài hòa trong không gian khi áp dụng bố cục tam giác.
Bố cục tứ giác
Bố cục tứ giác là dạng sắp xếp ngay ngắn, thường mang ý nghĩa về sự trang nghiêm, tĩnh lặng. Kiểu bố cục này phù hợp với những đề tài liên quan đến tính tổ chức, cộng đồng và giá trị nhân văn trong xã hội.
Nhiều tác phẩm mỹ thuật Việt Nam đã thành công với dạng bố cục này. Có thể kể đến: “Bình dân học vụ” của Lưu Công Nhân, “Đánh bi” của Nguyễn Phàm, hay “Điệu múa cổ” của Nguyễn Tư Nghiêm. Những tác phẩm này đều cho thấy sự chặt chẽ và tính kỷ luật trong cách sắp đặt hình khối theo tứ giác.
Bố cục nhịp điệu
Bố cục nhịp điệu được hình thành từ sự lặp lại có chủ ý của các yếu tố như màu sắc, đường nét hay hình khối. Những chi tiết này được sắp xếp liên tục, tạo nên cảm giác chuyển động nhịp nhàng và sự uyển chuyển trong tổng thể tác phẩm. Nhờ vậy, người xem có ấn tượng rằng chủ thể không tĩnh tại mà luôn vận động, tràn đầy sức sống.
Một ví dụ tiêu biểu là tác phẩm “Thiếu nữ bên hoa huệ” của họa sĩ Tô Ngọc Vân, sáng tác năm 1943 bằng chất liệu sơn dầu. Bức tranh này thể hiện rõ nét sự nhịp điệu chặt chẽ, hài hòa, trở thành minh chứng điển hình cho dạng bố cục này.
Trên đây là 14 loại bố cục trong hội họa thường gặp dành cho các bạn mới bắt đầu tìm hiểu. Ngoài ra tùy vào phong cách cá nhân mà các nghệ sĩ có thể kết hợp các loại bố cục lại với nhau để tạo ra những sản phẩm sáng tạo và mang dấu ấn cá nhân hơn.
>> Khám phá thêm một số dịch vụ thiết kế tại fastlance!
- Thiết kế nhân vật anime
- Thiết kế fanart
- Thiết kế hình nền điện thoại
- Thiết kế sticker
- Làm đồ mỹ nghệ từ dừa
- Dịch vụ liên quan đến việc làm Photoshop
